محبوس بودن انسان در حصار حواس : مسئلهء محبوس بودن انسان در حصار حواس و جبرِ ديدن اشياء از عينك ملوّن حواس خود ، يكى از مسائل مهم فلسفه است كه توجه فلاسفه را جلب كرده است و منجر به فلسفهء شكاكيت در مقابل جزميت شده است ( 1 ) . چرا ذهن عميق ترين موضوع فلسفى و شناخت شناسى و از جهان - شناسى مهمتر است ؟ : ولى سه تفاوت كه دوتاى آنها عميق است ميان ذهن انسان و آيينه هست و به عبارت صحيحتر سه خصوصيت در ذهن هست كه فلاسفه را متوجه ساخته كه مسئلهء ذهن و قواى ادراكى را يك امر ساده نينگارند و خيال نشود كه واقعاً قواى ادراكى ، مثلًا قوهء باصره صرفاً يك آيينه و يا بالاتر يك دستگاه عكسبردارى ساده است و سامعه يك دستگاه انعكاس صوت . اين تفاوتهاست كه شبيه و نظير در ماوراء ذهن انسان ندارد و سبب شده كه انسان و ذهن انسان عميق ترين موضوع فلسفى شود : اول تفاوت در خطاشناسى و خطا اصلاحى است : يكى مسئلهء خطاشناسى و خطاسنجى و اصلاح خطاهاى ذهنى است يعنى اين دستگاه خطاكار و اشتباهكار خودش به خطاى خود پى مىبرد و در جهل و خطاى خود به صورت جهل مركَّب باقى نمىماند ، مىفهمد كه خطا مىكند هم در حد عمومى و [ هم ] در حد خصوصى . در حد عمومى مثل اينكه انسان چوبى را در آب فرو مىبرد و آن را به نحوى شكسته يعنى آن را خم شده مىبيند و غير مستقيم مىبيند ، و در حد خصوصى الى ما شاء الله . كشف خطا با چه معيارى ؟ : هيچ يك از محسوسات ما به صورتى كه در اين فضا احساس مىكنيم نيست ، بلكه به صورت ديگرى است ، يعنى خود ذهن مقياسها و معيارها دارد كه با آن مقياس و معيارها مىفهمد كه فلان ادراكش خطاست . بديهى است كه اگر خود آن مقياسها و معيارها خطا باشد خطا كشف نمىشود و نمىتوان به خطا بودن چيزى با چنان مقياسها اذعان پيدا كرد . با هر معيارى كه خود غلط و نادرست است نتوان حكم كرد به

--> ( 1 ) رجوع شود به فصل اول كتاب فلسفهء تحليل منطقى منوچهر بزرگمهر ، ايضاً كتاب مسائل فلسفهء راسل ، ترجمهء بزرگمهر ، فصل اول .